SKAŁY MAGMOWE

Jeśli proces powolnego stygnięcia magmy zostanie gwałtownie przerwany, np. wskutek jej wylewu na powierzchnię ziemi, gdzie w wyniku nagłego oziębienia szybko zastyga, tworząc szklistą lub drobnokrystaliczną masę, zachowują się w niej wcześniej wydzielone kryształy o postaciach prawidłowych, zwane prakryształami. Tkwią one w drobnoziarnistej masie skalnej, czyli w tzw. cieście lub tle skalnym, albo też w szkliwie.

Najważniejszymi lotnymi składnikami magmy są: para wodna H2O, dwutlenek węgla CO2, dwutlenek siarki SO2, siarkowodór H2S, fluor F, chlor Cl i in. Składniki te mogą utrzymywać się w stanie rozpuszczonym w gorącej magmie tylko wtedy, gdy znajduje się ona w głębi skorupy ziemskiej pod wielkim ciśnieniem leżących wyżej mas skalnych. Dlatego też na tworzenie się skał głębinowych oddziaływują zawarte w magmie pary i gazy. Tylko niewielka ich część może ujść z magmy i przenikając w otaczające ją skały może do pewnej odległości od magmy przeobrazić je i spowodować powstawanie nowych minerałów. Przeobrażenia w sąsiedztwie skały magmowej, które nastąpiły pod wpływem ciepła i lotnych składników wydobywających się z magmy, noszą nazwę metamorfozy kontaktowej. W ten sposób powstały rubiny w Birmie. Występują one w marmurach dolomitycznych, utworzonych z wapieni dolomitycznych pod działaniem magmy granitowej. Podobne jest pochodzenie rubinów i szafirów w Syjamie, jak również szmaragdów w Kolumbii. Występują one w szczelinach żył kalcytowych przecinających czarne łupki wapniste.

Powstanie typowych skał magmowych nie kończy procesu krystalizacji magmy. Po wykrystalizowaniu bowiem głównych minerałów skałotwórczych zwykle jeszcze pozostają pewne ciekłe i gazowe resztki magmy, w których gromadzą się rozmaite rzadsze pierwiastki. Z resztek tych mogą powstać różne złoża mineralne w trakcie procesów pomagmowych, w których wyróżnia się zwykle 3 etapy:

1) Etap pegmatytowy związany jest z krystalizacją w temperaturze powyżej 575°C resztek magmy krzemianowej silnie wzbogaconej w pary i gazy. Charakterystyczną cechą tego etapu jest wydzielenie się pospolitych minerałów skałotwórczych, np. skaleni, kwarcu, muskowitu, w postaci bardzo dużych kryształów, a oprócz nich powstanie rozmaitych minerałów rzadszych.

2) Etap pneumatolityczny wiąże się z działaniem przegrzanych par o temperaturze 400—600°C, uboższych w składniki krzemianowe. Dzięki dużej prężności, pary te uchodzą w górne partie zbiornika magmowego, gdzie wydzielają się z nich minerały, np. halogenki różnych rzadkich pierwiastków.

3) Etap hydrotermalny pozostaje w ścisłym związku z krążeniem gorących roztworów, wnikających w skały otaczające zbiornik magmowy i wędrujących nieraz daleko od pierwotnego źródła. W miarę wędrówki i stopniowego ochładzania się roztworów hydrotermalnych aż do zupełnie niskich temperatur następuje wydzielanie się ich składników.

W etapach pegmatytowym i pneumatolitycznym powstają skały żyłowe, zwane pegmatytami. Składają się one z grubokrystalicznych skaleni i kwarcu, obok których częstymi składnikami ubocznymi są takie kamienie szlachetne, jak turmaliny, beryle, chryzoberyle i topazy. Minerały pegmatytowe niejednokrotnie zawierają pierwiastki występujące w magmie w stanie gazowym, np. bor w turmalinach i fluor w topazach.

W etapie hydrotermalnym powstają liczne żyły i złoża mineralne, w których częstymi minerałami są baryt, fluoryt i kwarc w odmianach zaliczanych do kamieni Szlachetnych.

Lokalne wzbogacenie skały w pewne minerały mogące tworzyć złoże mineralne nosi nazwę mineralizacji. Zjawisko to można obserwować zarówno w obrębie skał magmowych, jak i w skałach je otaczających. Złoża mineralne pochodzenia magmowego, zwane żyłami mineralnymi, wypełniają często szczeliny, którymi wydostawały się z magmy gorące pary i roztwory. Minerały krystalizujące na ścianach szczelin wykazują często określoną kolejność powstawania.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *